Konstytucja 3 Maja
Informacje ogólne
Konstytucja 3 Maja,
ustawa zasadnicza z 1791 uchwalona na Sejmie Czteroletnim przez
stronnictwo patriotyczne jako rezultat kompromisu ze stronnictwem
królewskim, będąca wynikiem dążeń do naprawy stosunków wewnętrznych
w Rzeczpospolitej po I rozbiorze (Rozbiory Polski), ustalająca podstawy
ustroju nowożytnego w Polsce.
Postanowienia konstytucji
Jej wstępnym etapem było Prawo o sejmikach z 24 III 1791 oraz Prawo
o miastach (królewskich) z 18 IV 1791. Pozostawiała ustrój stanowy,
z pewnymi drobnymi zmianami: znacznie uszczuplono wpływy magnaterii
na elekcję, Senat i zarząd kraju, wykluczając z sejmików szlachtę
nieposesjonatów, stanowiącą najgorliwszą klientelę magnatów. W prawie
wyborczym feudalny cenzus urodzenia szlacheckiego zastąpiono burżuazyjnym
cenzusem posiadania. Mieszczanom zatwierdzono prawo nabywania dóbr
i uzyskiwania nobilitacji.
Sprawa włościańska
Utrzymując poddaństwo Konstytucja pozbawiała szlachtę prawa najwyższej
zwierzchności wobec poddanych, przyjmując ich "pod opiekę prawa
i rządu krajowego". Indywidualne umowy chłopów z dziedzicami
o zamianę pańszczyzny na czynsz teraz nie mogły już być samodzielnie
unieważniane przez szlachtę.
Reformy państwowe
Postanowienia Konstytucji centralizowały państwo, znosząc odrębność
między Koroną i Litwą, wprowadzając jednolity rząd, skarb i wojsko.
Za religię panującą uznano katolicyzm, przy zupełnej tolerancji innych,
uznanych przez państwo wyznań. Konstytucja wprowadziła trójpodział
władzy: władzę ustawodawczą miał sprawować dwuizbowy Sejm, składający
się ze szlachty-posesjonatów (204 posłów) i 24 plenipotentów miast.
Zmniejszono znacznie rolę Senatu, instrukcje poselskie, konfederacje
i liberum veto zostały zniesione, decyzje miały zapadać zwykłą większością
głosów. Kadencja Sejmu trwała 2 lata, posiedzenia zwoływane były w razie
potrzeby, co 25 lat miano zwoływać Sejm w celu poprawy konstytucji.
Władzę wykonawczą przyznano królowi wraz z Radą, tzw. Strażą Praw,
złożoną z prymasa i 5 ministrów: policji, pieczęci, czyli spraw wewnętrznych,
interesów zagranicznych, wojny i skarbu, mianowanych przez króla.
Ministrowie odpowiadali przed Sejmem za podpisane przez siebie akty.
Król był przewodniczącym Straży, miał prawo nominacji biskupów, senatorów,
ministrów, urzędników i oficerów, w razie wojny sprawował naczelne
dowództwo nad wojskiem.
Zniesiono wolną elekcję, po śmierci Stanisława Augusta tron miał być
dziedziczny, tylko w razie wymarcia rodziny królewskiej szlachta miała
wybierać nową dynastię. Konstytucja zapowiadała reorganizację sądownictwa,
postulując konieczność stworzenia stale urzędujących sądów ziemskich
i miejskich oraz sprawujących nad nimi nadzór w drugiej instancji
Trybunałem Koronnym i sądem asesorskim.
Próba przeprowadzenia reform została przekreślona już w połowie 1792.
Przyczyniła się do tego Targowica i wkroczenie wojsk rosyjskich do
Rzeczpospolitej. Konstytucja 3 Maja była drugą na świecie (po Stanach
Zjednoczonych) ustawą regulującą organizację władz państwowych, prawa
i obowiązki obywateli. Była wielkim osiągnięciem narodu chcącego zachować
niezależność państwową, zabezpieczała możliwość rozwoju gospodarczego
i politycznego kraju.
Do tradycji trzeciomajowych nawiązywały później różne kierunki polityczne,
dosyć dowolnie interpretując idee ustawy zasadniczej z 1791.
